D

e Nobelprijs bestond nog niet, anders had hij die beslist ontvangen, ter compensatie werd aan hem een vogel gewijd, de Ibis. Men zegt dat hij de uitvinder van de geometrie, de astronomie, de getallen en het rekenen was. Bovendien zouden ook het dam- en dobbelspel én het schrift aan zijn ingenieuze brein ontsproten zijn. Het is duidelijk dat deze god een zeer bekwaam en veelzijdig god was.
     Hij wist dat zelf blijkbaar ook, want hij richtte zich op een goede dag tot koning Thamus en vertelde hem dat hij vond dat al zijn kundigheden ook aan de Egyptenaren moesten worden medegedeeld. De koning vroeg hem naar het nut van al die dingen en terwijl Theuth het de koning uitlegde, drukte laatstgenoemde al of niet zijn goedkeuring uit. Maar toen ze bij het schrift aangekomen waren, zei Theuth: ‘Hier, grote vorst, is een vaardigheid die de Egyptenaren verstandiger zal maken en die hun geheugen zal verbeteren: mijn uitvinding is een toverdrank voor geheugen en verstand.’ Maar hier had de koning toch wel bedenkingen tegen, wellicht ook om politieke redenen maar dat vertelt de geschiedenis niet. De koning zei: Kunstvaardige Theuth, de ene mens is het gegeven de kunsten in het leven te roepen, de andere om uit te maken in hoeverre ze nuttig of schadelijk voor hen zullen zijn die ze zullen aanwenden. Zo is het ook met u: u bent de vader van het schrift, en in uw vaderlijke genegenheid schrijft u uw kind een kracht toe die het tegendeel is van wat het werkelijk vermag. Want uw uitvinding zal in de ziel van hen die haar leren, vergetelheid doen ontstaan, doordat ze zullen verwaarlozen hun geheugen te oefenen. Door hun vertrouwen in het schrift, zullen ze immers het middel om zich iets te herinneren buiten zichzelf gaan zoeken, in vreemde lettertekens, in plaats van in zichzelf, door zelf hun geheugen in werking te stellen. En zo is uw uitvinding een toverdrank, niet voor het geheugen, maar voor een vaag zich-te-binnen-brengen. Van de wijsheid biedt gij uw leerlingen de schijn, niet de werkelijkheid: veel-belezenen kunt ge van hun maken, maar hun lezing zonder lering zal alleen tot gevolg hebben, dat ze veelweters zullen lijken, terwijl ze, negen op de tien, onwetenden zullen zijn ... en daarbij nog lastig in de omgang: want in plaats van wijzen, zijn ze waanwijzen geworden. ...
     Uiteindelijk zou het niet zo’n vaart lopen. Nee, gebrek aan papier of liever gezegd papyrus, dwong de mens voor het gewone aantekenwerk gebruik te maken van weinig duurzame notitiesteentjes. Met behulp van steen en was kon men een klein verhaaltje schrijven. En als de tekst dan af was, was die inderdaad ook van was. Maar ja, veel kon er niet opgetekend worden, dus moest er toch nog veel uit het hoofd worden geleerd. Voor redenaars, politici en filosofen in de tijd van de oude Grieken was het scherpen van het geheugen een must en tevens één van de modieuze gebruiken om goed voor de dag te komen. Men dwong respect af wanneer men over een goed geheugen beschikte. Toch is dat niet alleen toen het geval geweest. Ook nu dwingt men nog respect af met een goed geheugen. Alsof het iets magisch is. Wellicht is het een herkenning van een eigen zwakte die ons met ontzag vervult wanneer we getuige zijn van een knappe demonstratie. Maar hoe zit het eigenlijk met het geheugen. Is een sterk geheugen erfelijk bepaald, zoals met een bril? Is een krachtig geheugen een kwestie van erfelijkheid en opvoeding, of speelt eigen inspanning ook een rol, een ontwikkeling die zelf kan worden bevorderd?
     Het geheugen van de mens is een fascinerend maar zeker niet opvallend vermogen. Het werkt op basis van hersenactiveit zoveel weten we wel, maar zo enorm anders dan het optillen van een stoel, of het kiezen tussen twee dingen. Het is aan de ene kant ongrijpbaar en aan de andere kant volledig onder controle te krijgen. Net zo typisch is het dat het zelden wordt genoemd in combinatie met filosofie of ethiek. Toch kan het een enorme kracht ten goede zijn. Het is ook opmerkelijk dat iedereen een eigen mening heeft over wat een goed of slecht geheugen, terwijl het toch moeilijk in cijfers valt uit te drukken.
     Het is frappant dat er zoveel overeenkomsten bestaan tussen moderne computers en de systematiek van de renaissancistische geheugenkunst. Men is het er over eens dat computers het beste werken als alle programma’s en bestanden systematisch zijn geordend en het geheugen niet versnipperd en chaotisch verspreid raakt. Een keurig bijgehouden geheugen van een computer levert een exponentieel grotere efficintie op. We zullen zien dat het bij de mens vrijwel net zo gaat.
     De ouden waren met deze principes al bekend en borduurden daar graag op voort. Bovendien begrepen zij meer van ons bewustzijn, dan menig automatiseerder doet. Zo wisten de oude Grieken al dat de mens meer presteert als hij enthousiast is voor een bepaalde zaak. Enthousiasme roept een sterke wilskracht in het leven en nog heel veel meer. Dit gegeven bracht men ertoe om bij de toenmalige curssussen geheugentraining de student meer te leren dan het simpele stampwerk zoals we dat vandaag de dag nog kennen.
     Maar laten we voor de goede terugkeren naar de wortels van de geheugenkunst. En zien waarom en hoe de verschillende theorien tot stand kwamen.
     Voor zover ik mij kan herinneren moet het Simonides van Keos zijn geweest die de geheugenkunst heeft uitgevonden. Hij wordt door Cicero en Quintillianus en anderen als zodanig genoemd. Door een gunstige speling van het lot ontsnapte deze Simonides, die als dichter en bard zijn brood verdiende, aan de dood, wat hem ertoe bracht zijn inzichten over de ontwikkeling van het geheugen, bekend te maken aan een breder publiek. De ware toedracht moet als volgt zijn gegaan: tijdens een feestmaal van de edelman Scopas uit Thessalië droeg deze Simonides van Keos ter ere van zijn gastheer een lyrisch gedicht voor. Helaas, dat gedicht ging niet uitsluitend over Scopas, zoals eigenlijk wel te doen gebruikelijk was. Er was ook sprake van een passage, waarin de goden Castor en Pollux werden geprezen. De gastheer werd geraakt in zijn trots en was duidelijk ontstemd. Nogal verbolgen over zijn gedeelde eer, gaf hij de dichter slechts de helft van het afgesproken bedrag voor de lofrede. De rest moest hij maar bij Castor en Pollux gaan halen, aangezien de andere helft van het gedicht aan hen was gewijd. Prompt werd de arme Simonides naar buiten ontboden, omdat twee mannen naar hem zouden hebben gevraagd. Hij ging naar buiten, maar trof daar niemand. Tijdens zijn afwezigheid echter stortte het plafond van de feestzaal naar beneden en verpletterde alle aanwezigen. Een nare bijkomstigheid was dat vele gasten niet offcieel als bezoeker stonden geregistreerd en dat identificatie van de lijken noodzakelijk bleek. De ramp werd zo nog groter toen men zag dat de slachtoffers zodanig waren verminkt dat identificatie onmogelijk bleek. Simonides echter bracht uitkomst. Doordat hij de zaal met zijn vele symmetrisch en harmonisch opgestelde zuilen en beelden fotografisch in zijn brein had opgenomen, wist hij exact te vertellen wie waar aan tafel had gezeten.
     Castor en Pollux hadden Simonides vorstelijk beloond door hem weg te roepen. Simonides wist als professioneel artiest, dat een ordelijke rangschikking van geheugenbeelden van groot belang is om iets te kunnen herinneren. Hij zou door de klassieke Grieken als de uitvinder van de geheugenkunst de geschiedenisboeken ingaan.
     Wat waren nu de theorien en principes van Simonides die door de groten der oudheid, als Cicero, Plinius en Quintillianus werden overgenomen?
     Om met de belangrijkste te beginnen moet men gedisciplineerd omgaan met zijn gedachtewereld. Verder moet men eraan wennen, dat er twee soorten geheugens zijn. En natuurlijk geheugen waarin alle dagelijkse dingen worden opgeslagen en wat regelmatig leegraakt door vergeten. En een kunstmatig geheugen, althans zo wordt het door de ouden genoemd. Hier gaat het om bij het beoefenen van de klassieke geheugenkunst. In dit denkbeeldige geheugen wordt de beoefenaar geacht speciale ruimten te creren waarin hij de te onthouden onderwerpen verpakt in levendige associaties. De grieken ontwierpen zo in hun brein complete gebouwen met beeldengalerijen en deponeerden achter elke zuil of op ieder beeld een bepaald onderwerp. De gedachtenbeelden die ze ontwierpen, moesten aan allerlei eisen voldoen. Ze mochten alles voorstellen zolang ze maar niet alledaags waren. Bovendien moesten de beelden iets in de emoties losmaken, ze moeten aandoenlijk zijn. Hilarisch, bespottelijk, het maakte niet uit, als het maar niet alledaags was, want alledaagse dingen zijn saai en kunnen het bewustzijn niet prikkelen. Wat dit betreft is het opvallend, dat onderzoek aan het licht heeft gebracht dat een dergelijke inspanning leidt tot een activiteit van de hersenen in zijn geheel, terwijl de moderne stampmethode slechts een klein duidelijk aanwijsbaar deeltje van de hersenen tot enige activiteit wist te brengen. Het lijkt dus dat onthouden met emotie een ruimer gebied van de mens bestrijkt dan koud en gevoelloos zaken eindeloos herhalen...
     Tenslotte moet de beoefenaar bereid zijn regelmatig naar zijn luchtkasteel terug te keren en al zijn beelden nog eens denkbeeldig langs te gaan. Hoe meer en hoe levendiger associaties bij het te onthouden onderwerp gemaakt kunnen worden des te beter. Ook hier zien we een goede verklaring waarom Katherine Tingley het bevorderen van het voorstellingsen inbeeldingsvermogen een goede zaak vond.
     De sleutel tot de ontwikkeling van de krachtig geheugen is het vinden van een systeem en het ordelijk verbinden van opvallende beelden in associatieve vormen.
     In het zeer lezenswaardige boek De geheugenkunst van Francis Yates lezen we dat geheugentraining niet alleen maar werd beoefend omdat papier een schaars goed was maar ook om de weg naar de waarheid te vinden. In het geval van Thomas van Aquino en Giordano Bruno is er duidelijk sprake van een herleving van het neo-platonisme en hermetisme. Vooral Giordano Bruno werd gegrepen door de geheugenkunst, zoals die door Cicero en dus door Simonides werd aanbevolen.
     De eerdergenoemde schrijfster durft zelfs zo ver te gaan door te stellen dat Giordano Bruno, die het grootste deel van zijn leven buiten Itali voortvluchtig was om aan de greep van de Inquisitie te ontkomen, uiteindelijk in de val liep en naar Itali terugkeerde op verzoek van een zekere Mocenigo die geïnteresseerd zei te zijn in publicaties van hem over de geheugenkunst. Na alle informatie van Bruno te hebben ontvangen leverde deze infame man hem uit aan de Inquisitie.
     De ongelukkige Bruno was dus niet zomaar geïnteresseerd in de Geheugenkunst.
     Hij dacht door die tot perfectie te brengen de eenheid met het Al te kunnen ervaren zoals beschreven in de Pymander van Hermes Trismegistus.